Elke werknemer die een zelfstandigen activiteit begint, moet zich verplicht aansluiten bij een sociaal verzekeringsfonds voor zelfstandigen. Bij ontstentenis van aansluiting, is hij onderworpen aan de Nationale Hulpkas voor de Sociale Verzekeringen der Zelfstandigen. Deze aansluiting heeft de betaling van sociale zekerheidsbijdragen tot gevolg, maar de zelfstandige put eveneens bepaalde rechten uit deze aansluiting.

De vennootschap is onderworpen aan de vennootschapsbelasting of aan de belasting van de niet-ingezetene die zich eveneens moet aansluiten bij een verzekeringsfonds en jaarlijks een bijdrage moet storten, waarbij het bedrag afhangt van de eindbalans van de onderneming. De bijdragen in 2006 kunnen oplopen tot 347,5 € of 852,5 €. Het gaat om sociale zekerheidsbijdragen die geen persoonlijk recht openen uit hoofde van de vennootschap. In bepaalde gevallen zijn er vrijstellingen van bijdragen mogelijk, bijvoorbeeld voor vennootschappen die geen activiteit over een volledig jaar hadden.

De sociale zekerheidsbijdrage van de zelfstandige

De definitieve sociale zekerheidsbijdragen worden jaarlijks berekend op basis van de geïndexeerde netto-inkomsten, verworven tijdens het derde burgerlijk jaar voorafgaand aan het jaar waarin de bijdragen verschuldigd zijn. De betaling van de bijdragen gebeurt trimesteriele.

De trimesteriele minimum sociale zekerheidsbijdrage van 2006 bedraagt 474,77 € en de maximale bijdrage bedraagt 3.110,57 €.

Dit systeem kan bij aanvang van de zelfstandigen activiteit nog niet worden toegepast aangezien er nog geen gekende inkomsten zijn. De voorlopige sociale zekerheidsbijdragen worden dus bepaald op basis van een forfaitair bedrag. Ze worden achteraf geregulariseerd wanneer de werkelijke inkomsten vastgesteld worden. De zelfstandige kan niettemin vragen dat de schatting van de voorlopige sociale zekerheidsbijdragen gemaakt wordt op een hoger inkomen dan het forfaitaire bedrag.

De werknemers die nood hebben aan of zich in een gelijkaardige situatie bevinden kunnen om een volledige of gedeeltelijke vrijstelling van de bijdragen vragen aan de Commissie van vrijstelling van bijdragen opgericht bij de Federale Overheidsdienst Sociale Zekerheid.

De werknemer die, samen met zijn zelfstandige activiteit, een andere professionele activiteit uitoefent, kan worden beschouwd als zelfstandige in bijberoep. Hij blijft onderworpen aan het sociale zekerheidsstelsel van zijn andere professionele hoofdactiviteit en betaalt sociale zekerheidsbijdragen voor zijn zelfstandigen activiteit die hem verzekert van een bepaald inkomen.

De dekking van de sociale zekerheid

De sociale zekerheidsbijdragen van de zelfstandige dekken drie sectoren van de sociale zekerheid, namelijk het pensioen, de gezinsbijslagen en de prestaties van de ziekteverzekering. De zelfstandigen genieten eveneens van een faillissementsverzekering. Er bestaat geen enkele werkloosheidsverzekering of een verzekering voor arbeidsongevallen.

Het wettelijk pensioen van de zelfstandige is vastgesteld op dezelfde leeftijd van het wettelijk pensioen van de werknemer (65 jaar). Men kan het wettelijk pensioen vroeger nemen, rekening houdend met een vermindering van de pensioensuitkering. Deze uitkering hangt af van het aantal jaren van loopbaan en van de beroepsinkomsten die dienst deden als basis voor de sociale zekerheidsbijdragen. Het stelsel van de wettelijke pensioenen van de zelfstandigen is minder gunstig dan deze van de werknemers. Het is hierdoor dat de zelfstandigen in hoofdberoep, alsmede sommige meewerkende echtgenoot, de mogelijkheid hebben om een verzekering voor vrije aanvullende pensioenen aan te gaan, die los staat van de betaling van verplichte sociale zekerheidsbijdragen. De zelfstandige betaalt een vrijwillige bijdrage die vervolgens overgemaakt wordt aan een private verzekeringsinstantie. Sinds 1 januari 2004 bestaat er nog een variant, namelijk het sociaal vrij aanvullend pensioen. Deze private pensioensinstantie waakt erover dat een deel van de vrijwillige sociale zekerheidsbijdragen dienen voor het oprichten van een solidariteitsfonds dat strekt tot de bescherming van de zelfstandige ingeval van pensioen of arbeidsongeschiktheid.

De zelfstandige heeft recht op gezinsbijslagen ten laste van de Sociale Verzekeringskas. Hij ontvangt onder andere de gezinsbijdragen voor zover het werk van zijn echtgenoot of van een andere activiteit geen andere, meer gunstige uitkering toelaat. Het stelsel van gezinsbijslagen voor zelfstandigen is minder gunstig dan deze voor de werknemer wat betreft het eerstgeborene kind: 39,19 €/maand (kind jonger dan 6 jaar) voor de zelfstandige en 77,05 €/maand voor de werknemer. Het valt eveneens op te merken dat het kleinste of enigste kind van het gezin niet geniet van een verhoging van leeftijd in het stelsel van gewone gezinsbijslagen voor zelfstandigen.

Wat betreft de prestaties van de ziekteverzekering, dekken de sociale zekerheidsbijdragen enkel de grote risico's, bijvoorbeeld hospitalisatie of chirurgische ingrepen. De zelfstandigen moet een bijkomende verzekering afsluiten om verzekerd te zijn voor de kleine risico's zoals de doktersbezoeken en de aankoop van medicijnen. Sinds 1 juli 2006 zijn de kleine risico's ‘gratis' geïntegreerd in de verplichte verzekering van beginnende zelfstandigen en bepaalde gepensioneerde zelfstandigen. Vanaf 1 januari 2008 zal deze dekking zich uitbreiden tot alle zelfstandigen door middel van een verhoging van de sociale zekerheidsbijdragen. Na deze hervorming zal de zelfstandige ook dezelfde dekking van zijn gezondheidszorg genieten als de werknemer.

De verplichte verzekering verzekert eveneens de betaling voor arbeidsongeschiktheid als gevolg van ziekte of ongeval.

De faillissementsverzekering dekt de zelfstandige die gefailleerd wordt, voor beperkte termijn, in het behoud van zijn rechten op prestaties voor gezinsbijslagen en ziekteverzekering en eveneens een maandelijkse uitkering. De zelfstandige kan slechts éénmaal in zijn carrière genieten van deze verzekering. Deze verzekering dekt geen werkloosheid.

Het stelsel van de helpers

De helper is de persoon die de zelfstandige bijstaat of geregeld vervangt in de uitoefening van zijn beroep zonder gebonden te zijn met een arbeidsovereenkomst. Deze persoon is onderworpen aan het statuut van zelfstandigen en heeft dus de zelfde rechten en plichten als de zelfstandige.

Er bestaat een specifiek statuut voor de meehelpende echtgenoot indien de echtgenoot van de zelfstandige effectief helpt bij de activiteit van laatstgenoemde en niet geniet van een inkomen afkomstig van een andere professionele activiteit of van een vervangingsinkomen die rechten geven op sociale zekerheid die op zijn minst evenwaardig zijn als deze van de zelfstandigen. Vroeger genoten meehelpende echtgenoten niet van sociale zekerheidsuitkeringen uitgezonderd een dekking afgeleid van de onderwerping van de zelfstandige. Sinds 1 juli 2005 genieten meehelpende echtgenoten geboren na 1955 van een volledige sociale zekerheidsdekking door middel van de betaling van sociale zekerheidsbijdragen bepaald op hun inkomsten als helpers.

Conclusie

Het sociale zekerheidsstelsel van de zelfstandige verschilt op verschillende vlakken van deze van de werknemer. Het statuut van de werknemer voorziet in een betere sociale zekerheidsbescherming. Dit is de reden waarom de zelfstandige zich persoonlijk moet verzekeren voor bijkomende stelsels tegen de risico's van het leven. Toch merkt men op dat de wetgeving van de laatste jaren neigt naar een harmonisatie van de twee stelsels en tot het verhogen van de sociale bescherming van de zelfstandigen.

Door Carole Verbelen en Mina Goldfays

Ernst & Young Tax Consultants, Human Capital, Employment Consulting